„Lokalizacja” z perspektywy lokalnej liderki – studium przypadku
Fundacja Polskie Forum Migracyjne (PFM) powstała w 2007 roku, aby wspierać migrantów i uchodźców, przede wszystkim w obszarze integracji. Kiedy w lutym 2022 roku wybuchła pełnoskalowa wojna w Ukrainie, PFM było niewielką, ale doświadczoną organizacją wspierającą uchodźczynie i uchodźców oraz migrantki i migrantów w Polsce. Znaliśmy się na migracji, ale nie na pracy w kryzysie. Gwałtowny wzrost liczby osób z doświadczeniem uchodźstwa w Polsce wymagał więc szybkiej adaptacji organizacji do nowych wyzwań i przebudowy jej struktury, a przede wszystkim decyzji co do roli i zadań, które PFM jest gotowe (i zdolne) podjąć.
PFM postanowiło nie angażować się w działania kryzysowe na granicy, ale raczej włączyć się w odpowiedź humanitarną bazując na swoich eksperckich zasobach i wiedzy w zakresie głównych obszarów działania Fundacji: wsparcia zdrowia psychicznego, edukacji, udzielania informacji, opieki nad grupami wrażliwymi, wsparcia kobiet oraz aktywizacji zawodowej.
W ciągu kilku miesięcy PFM rozrosło się prawie ośmiokrotnie, zatrudniając na przełomie 2022 i 2023 r. 115 pracowników i angażując ponad 120 wolontariuszy. Fundacja działała w koordynacji z lokalnymi i międzynarodowymi organizacjami pozarządowymi, przedsiębiorstwami i rządem, ucząc się funkcjonowania w nieznanej sobie wcześniej strukturze pomocy humanitarnej, udoskonalając wewnętrzne procedury i ucząc się pracy w warunkach kryzysu.
Z perspektywy PFM odpowiedź humanitarna na kryzys uchodźczy wywołany eskalacją wojny w Ukrainie obejmowała pięć etapów, z których każdy niósł nieco inne wyzwania:
Ostry kryzys – pierwsza faza (luty–marzec 2022 r.): gwałtowny wzrost liczby uchodźców, chaos, ale też ogromna społeczna solidarność. Dla organizacji: czas szybkiego zwiększenia skali działań i pierwsze międzynarodowe partnerstwa.
Ostry kryzys – druga faza (kwiecień–czerwiec 2022 r.): duża potrzeba działań koordynacyjnych, pierwsze przypadki wypalenia zawodowego oraz ogrom środków finansowych, ale krótkoterminowych. Intensywny czas profesjonalizacji.
Odpowiedź średniookresowa (lipiec–grudzień 2022 r.): Część podmiotów międzynarodowych zaczyna już wycofywać się z Polski. Pojawiają się napięcia między lokalnymi a międzynarodowymi organizacjami pozarządowymi. Pogłębia się wypalenie zawodowe w zespole. Powstają pierwsze długoterminowe partnerstwa.
Odpowiedź długoterminowa (2023–połowa 2024): W związku ze zmniejszaniem się skali dostępnych funduszy i zmianami politycznymi konieczne jest ograniczanie działalności. Potrzeby uchodźczyń i uchodźców stają się bardziej złożone (a odpowiedź na nie trudniejsza).
Po kryzysie / „Nowa normalność” (od połowy 2024 r.): Większość osób uchodźczych zdążyła się usamodzielnić. Wzrastają jednak nastroje antymigranckie. Większość międzynarodowych organizacji humanitarnych wycofała się z Polski, a PFM ponownie skoncentrowało się na rzecznictwie i wsparciu integracji. Pozyskanie funduszy ponownie staje się ważnym wyzwaniem.
Rok 2025 przyniósł nowy kryzys, ponieważ niespodziewane cięcia w funduszach amerykańskich na cele humanitarne wymusiły dalsze nagłe ograniczenia podejmowanych działań oraz konieczność rewizji priorytetów w obliczu trwającej wojny w Ukrainie i generalnego poczucia geopolitycznej niestabilności.
W poniższym studium przypadku przedstawiamy rekomendacje dla lokalnych organizacji pozarządowych (NGO), jak i darczyńców, agencji ONZ oraz międzynarodowych organizacji pozarządowych (INGO) – z myślą o kryzysach migracyjnych w przyszłości.
Kluczowe rekomendacje dla NGO obejmują: skupienie się na swojej podstawowej działalności i kompetencjach swojej organizacji oraz przemyślane ustalenie priorytetów, poznanie jak najwcześniej natury i etapów kryzysu, dokumentowanie pracy od samego początku, inwestowanie w dobrostan pracowników oraz dbałość o zrównoważony rozwój organizacji: oprócz zwiększania zdolności operacyjnych konieczna jest rozbudowa stabilnej struktury, systemu zarządzania i zaplecza finansowo–administracyjnego.
Rekomendacje dla darczyńców i INGO obejmują: traktowanie lokalnych podmiotów jak równorzędnych partnerów, zapewnienie elastycznego i wieloletniego finansowania, wspieranie zaplecza administracyjnego i zapobieganie wypaleniu zawodowemu, koordynowanie weryfikacji finansowanych podmiotów (due diligence), zapewnienie przejrzystych strategii wyjścia oraz dzielenie się wiedzą zdobytą podczas poprzednich kryzysów.
Doświadczenie PFM to opowieść o rezyliencji, ale też słabych punktach lokalnych organizacji pozarządowych podczas kryzysów humanitarnych na dużą skalę. Mimo że organizacja szybko się rozwinęła i stała się znaczącym aktorem odpowiedzi humanitarnej, doświadczyła wielu trudności i wyzwań – zwłaszcza związanych ze strukturą finansowania, zarządzaniem i procesami wewnątrz zespołu. W relacjach z międzynarodowymi organizacjami borykaliśmy się też z nierównowagą sił i brakiem wspólnego planowania/analizy wyzwań i ryzyk.
Przedstawiając rekomendacje zarówno dla podmiotów realizujących projekty, jak i grantodawców, chcemy podzielić się doświadczeniem i pomóc tym, którzy będą przeżywać podobne wyzwania w przyszłości. Doświadczenie wielu polskich organizacji zaangażowanych w odpowiedź na ukraiński kryzys uchodźczy na pewno jest wyjątkowe w skali świata: pracowaliśmy w Europie, przy początkowo obficie dostępnym finansowaniu, we własnym kraju. Sytuacja była nietypowa. Jednocześnie mamy świadomość, że wiele naszych doświadczeń ma charakter uniwersalny – liczymy, że porządkując własne doświadczenie i refleksje pomagamy wzmocnić przyszłe działania humanitarne poprzez bardziej zrównoważoną i skuteczną współpracę różnych podmiotów współtworzących “odpowiedź humanitarną”.
