Żeby pomóc dziecku, najlepiej pomóc jego rodzinie - prof. Cigdem Kagitcibasi

Spotkanie z prof. Cigdem Kagitcibasi, zorganizowane przez Instytut Psychologii PAN i Instytut Studiów Społecznych UW, odbyło się w Warszawie w grudniu 2010 r. Podczas spotkania prof. Kagitcibasi, światowej sławy psycholog międzykulturowy, zaprezentowała m.in. wyniki pierwszej edycji projektu The Early Enrichment Project in Turkey (TEEP), który od przeszło 20 lat prowadzi w Turcji.

Celem projektu było sprawdzenie wpływu edukacji dziecka i opieki nad nim na jego ogólny rozwój.

Główne założenia:

  • Pomoc dla najbliższego środowiska społecznego dziecka jest niezwykle istotna dla jego rozwoju – programy które łączą pracę zarówno z rodzicami jak i z dziećmi oraz mają działanie integracyjne na społeczność są znacznie bardziej efektywne niż programy nakierowane tylko na dzieci (i prowadzone poza domem) albo tylko na rodziców.
  • Duży sens projektów opierających się na istniejących już więzach społecznych czy rodzinnych, zwłaszcza w krajach, gdzie poczucie tych więzi jest bardzo silne, jak np. w Turcji.

Badania:

  • Sposób przeprowadzenia badań: badanie opieki na dzieckiem (edukacyjnej, prowadzonej przez osoby trzecie i domowej) oraz szkolenia dla matek jako „interwencja domowa” przez badaczy biorących udział w projekcie.
  • Teren badań: pięć slumsowych dzielnic Stambułu – większość ich mieszkańców to robotnicy, lub osoby pracujące na marginesie gospodarki; pochodzą ze wsi i przyjechali do miasta w poszukiwaniu pracy; z czasem obszary przez nich zamieszkane zostały włączone do miasta i stały się jego peryferiami,
    • główny powód wybrania tych pięciu dzielnic – fabryki, w których pracowała duża liczba kobiet (według prawa przedszkole można zorganizować w zakładzie pracy zatrudniającymi co najmniej 300 kobiet),
    • wybrano 6 takich przedszkoli: 3 zapewniały jedynie opiekę na dzieckiem, 3 miały dodatkowo zajęcia edukacyjno-rozwojowe.
  • Wiek dzieci: 3 i 5 lat (na początku 280, po pierwszym roku – 255),
    • trzy grupy dzieci: po jednej z przedszkoli obu rodzajów oraz grupa dzieci, które pozostawały w domu,
  • Wiek rodziców: 29.1 – średnia wieku matek, 32.8 – średnia wieku ojców, 2/3 matek to pracownice niewykwalifikowane, albo pół-wykwalifikowane (semi-skilled), pozostałe nie pracowały,
    • niski poziom edukacji rodziców – większość z nich skończyło 5 lat szkoły podstawowej; 10.5% matek i 7.1% ojców miało ukończonych mniej lat, 9.5% matek i 13% ojców więcej; żadna z matek i tylko 9 ojców miało ukończone gimnazjum,
    • 27.4% matek i 26% ojców pochodziło z miasta, reszta ze wsi lub małych miasteczek; większość jednak żyła już od lat w mieście, wyemigrowała w okresie nastoletnim.

Metodologia:

  • Czas trwania projektu – 5 lat (w tym badania - 4 lata),
    • 1982-83: badania w przedszkolach i domach (oszacowanie, obserwacja, wywiady); wszystkie wywiady z matkami przeprowadzone w domu, wszystkie obserwacje opieki matek nad dziećmi też przeprowadzone w domu, dzieci chodzące do przedszkola obserwowane w przedszkolu, a te które nie chodziły – w domu,
    • 2 i 3 rok projektu – połowa matek z trzech grup na szkolenia, szkolenia – wizyty w domu i grupy dyskusyjne; dzieci, które poszły do szkoły – zbieranie ich ocen semestralnych,
    • 4-5 rok – badanie na podstawie tych samych przesłanek co na początku, żeby porównać wpływ.
  • Szkolenia matek – pomoc w pobudzaniu kognitywnego rozwoju dziecka, uwrażliwienie matek na potrzeby dzieci i pomoc na pobudzaniu przez nie psychologiczne i społecznego rozwoju dziecka.
  • Wizyty w domu i spotkanie grup warsztatowych raz na dwa tygodnie, naprzemiennie.
  • Grupy warsztatowe: zdrowie, wyżywienie, zajęcia wpływające na kreatywność dziecka (tematy w pierwszym roku); interakcja i komunikacja między matką a dzieckiem, wyrażanie uczuć i słuchanie innych (drugi rok)

Rezultaty projektu:

  • Zdecydowanie lepsze wyniki testów na inteligencję u dzieci, których matki uczestniczyły w szkoleniach – najlepsze wyniki dzieci z przedszkoli z nauczaniem początkowym, ale jednocześnie najmniej się poprawiły w stosunku do stanu początkowego; podobne rezultaty dotyczyły testów szkolnych: ogólnych, z języka tureckiego i matematyki.
  • Matki: większa pewność siebie, mniej agresywne, lepszy kontakt z dziećmi; poprawienie atmosfery domowej w ogóle, także kontaktów z mężami.
  • Grupy robocze: po jakimś czasie matki miały poczucie więzi z innymi członkiniami grupy, a więc podtrzymywały podjęte podczas spotkań decyzje, uważały je za własne, a nie za narzucone z zewnątrz; grupa zyskała też funkcję grupy wsparcia, kiedy trzeba było wytrwać w trudnej decyzji; wymuszała aktywność matek (a to wpływało na ich samoocenę i poczucie własnej autonomii).

Rekomendacje:

  • Podczas pracy z matkami należy mieć też na uwadze innych, ważnych członków rodziny: mężów, teściowe; także sąsiedzi, zwłaszcza w przypadku małych społeczności, mogą odgrywać dużą rolę w ich życiu i wpływać na podejmowane decyzje.

Więcej na ten temat patrz:

  • Kagitcibasi C., The Early Enrichment Project in Turkey, Notes, Comments..., No. 193, 1991
  • Kagitcibasi C., Sunar D., Bekman S., Comprehensive Preschool Education Project: Final Report, IDRC: Manuscript, Report 209e, 1988

Opracowanie Gaweł Walczak

2011-03-22